skip to Main Content

70 χρόνια Οικουμενική Διακήρυξη Δικαιωμάτων του Ανθρώπου


To 1945, στη Διάσκεψη του Αγίου Φραγκίσκου, δημιουργήθηκε ο Οργανισμός Ηνωμένων Εθνών (ΟΗΕ) από τις νικήτριες δυνάμεις του Β Παγκοσμίου Πολέμου, σηματοδοτώντας μια νέα εποχή ειρήνης και κατοχύρωσης των δικαιωμάτων του ανθρώπου. Ο Χάρτης του ΟΗΕ στο Προοίμιο του διακηρύσσει την πίστη στα θεμελιώδη δικαιώματα του ανθρώπου, στην εγγενή αξιοπρέπεια και την αξία του ανθρώπου, καθώς και στην ισότητα των δικαιωμάτων ανδρών και γυναικών. Η προστασία των δικαιωμάτων του ανθρώπου αποτελεί έναν από τους τρείς σκοπούς του ΟΗΕ, τονίζοντας επί πλέον την απαγόρευση των διακρίσεων ως προς τη φυλή, το φύλο, τη γλώσσα ή τη θρησκεία.

Με τον τρόπο αυτό, το ζήτημα της προστασίας των δικαιωμάτων του ανθρώπου εντάχθηκε στους κύριους σκοπούς του ΟΗΕ και την επαύριον της λειτουργίας του, διαμαρτυρίες για παραβίαση των δικαιωμάτων του ανθρώπου άρχισαν να υποβάλλονται από κάθε γωνιά του πλανήτη. Ο Οργανισμός συγκρότησε το 1946 ένα όργανο ειδικών εμπειρογνωμόνων, την Επιτροπή Δικαιωμάτων του Ανθρώπου με Πρόεδρο την Eleanor Roosevelt και με κύρια αρμοδιότητα την εξέταση της κατάστασης των δικαιωμάτων του ανθρώπου στον κόσμο, τη διατύπωση συστάσεων στα κράτη μέλη για τη βελτίωση της κατάστασης, όπου υπήρχαν παραβιάσεις και τη μελέτη συναφών θεμάτων.

Η Επιτροπή Δικαιωμάτων του Ανθρώπου συνέταξε το κείμενο της Οικουμενικής Διακήρυξης Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΟΔΔΑ) και το υπέβαλε στη Γεν. Συνέλευση του ΟΗΕ, που το υιοθέτησε ομόφωνα στις 10 Δεκεμβρίου 1948. Όπως τόνισε η Πρόεδρος της Επιτροπής στη Γεν. Συνέλευση, η Διακήρυξη «περιέχει τις βασικές αρχές που πρέπει να λειτουργούν ως κοινό ιδεώδες για όλα τα κράτη και μπορεί κάλλιστα να θεωρηθεί ως η Magna Carta της ανθρωπότητας».

Η υιοθέτηση της Οικουμενικής Διακήρυξης Δικαιωμάτων του Ανθρώπου χαρακτηρίζεται χωρίς καμία αμφιβολία ως ένα πρωτοποριακό βήμα, ίσως το μεγαλύτερο επίτευγμα του ΟΗΕ και της διεθνούς κοινότητας ως συνόλου. Η ΟΔΔΑ αποτελεί την πρώτη συγκροτημένη πράξη που υιοθέτησε παγκόσμιος Οργανισμός, στον τομέα των δικαιωμάτων του ανθρώπου. Συνιστά ένα σημαντικό βήμα στην παγκόσμια ιστορία, στον ηθικό, νομικό και πολιτικό πολιτισμό της ανθρωπότητας. Υιοθετήθηκε ως ένα παγκόσμιο κείμενο αρχών κι αποτελεί την πρώτη επίσημη αναγνώριση εκ μέρους της διεθνούς κοινότητας ότι υπάρχουν δικαιώματα που τα απολαμβάνουν όλοι οι άνθρωποι, σε κάθε γωνιά της γης, και καθ όλο τον βίο της ζωής τους. Οι άνθρωπο σε όλον τον πλανήτη για πρώτη φορά πίστεψαν ότι έχουν δικαιώματα κι ότι οι κυβερνήσεις τους έχουν σκοπό κι υποχρέωση να τα προστατεύσουν. Τα κράτη μέλη που την υπέγραψαν επιβεβαίωσαν ότι τα δικαιώματα που περιλαμβάνει η ΟΔΔΑ αποτελούν μέρος της κληρονομιάς της ανθρωπότητας. Η ΟΔΔΑ αποτελεί ακρογωνιαίο λίθο και για ένα επί πλέον λόγο, διότι είναι το πρώτο κείμενο της διεθνούς κοινότητας που αναγνωρίζει ότι το άτομο πέραν των ατομικών και πολιτικών δικαιωμάτων έχει και οικονομικά, κοινωνικά και πολιτιστικά δικαιώματα κι ότι οι δύο αυτές κατηγορίες δικαιωμάτων είναι αλληλοεξαρτώμενες και αλληλένδετες, γεγονός που ο ΟΗΕ αναγνώρισε επίσημα χρόνια μετά.

Η ΟΔΔΑ μαζί με τον Χάρτη του ΟΗΕ θέτουν τη βάση του σύγχρονου διεθνούς δικαίου δικαιωμάτων του ανθρώπου. Με την ΟΔΔΑ, ο άνθρωπος καθίσταται υποκείμενο του διεθνούς δικαίου μια και είναι άμεσος φορέας των δικαιωμάτων και υποχρεώσεων σε διεθνές επίπεδο. Απευθύνεται στα κράτη, στα κρατικά όργανα και σε όλη τη διεθνή κοινότητα, ζητώντας τον σεβασμό των δικαιωμάτων του ανθρώπου, ζητά επιπλέον συνεργασία των κρατών για την καλύτερη δυνατή εφαρμογή των διατάξεών της, ενώ ανοίγει τον δρόμο για την διεθνοποίηση και αποτελεσματική προστασία των ατομικών ελευθεριών .

Λόγω της οικουμενικότητάς της, της ηθικής, νομικής και πολιτικής αξίας που έχει αποκτήσει με το πέρας των δεκαετιών, θεωρείται μαζί με τα δύο Διεθνή Σύμφωνα του ΟΗΕ ως η «βίβλος» των δικαιωμάτων του ανθρώπου.

Εβδομήντα χρόνια μετά παρατηρούμε ότι η ίδια η Γεν. Συνέλευση του ΟΗΕ επιβεβαίωσε την αξία της σε μια σειρά αποφάσεών της, μνημονεύεται σχεδόν πάντοτε στο Προοίμιο σειράς διεθνών πράξεων προστασίας δικαιωμάτων του ανθρώπου, ενέπνευσε διεθνείς πράξεις όπως τη Σύμβαση για την κατάργηση πάσης μορφής Φυλετικών Διακρίσεων, τη Σύμβαση για την Εξάλειψη όλων των μορφών Διακρίσεων κατά των Γυναικών, τη Σύμβαση για την εξάλειψη των Βασανιστηρίων και άλλης Σκληρής, Απάνθρωπης ή Ταπεινωτικής Μεταχείρισης ή Τιμωρίας και άλλες, ενώ το Διεθνές Δικαστήριο αναφέρθηκε στις διατάξεις της που δηλώνουν διεθνές εθιμικό δίκαιο σε σειρά υποθέσεων του. Επιπλέον, πολλά Συντάγματα κρατών σε όλο τον κόσμο ενσωμάτωσαν τις διατάξεις της Διακήρυξης αυτούσιες ή εμπνεόμενα από αυτές, ενώ σημαντική είναι κι η επίδραση της σε περιφερειακά κείμενα προστασίας δικαιωμάτων του ανθρώπου, όπως η Ευρωπαϊκή Σύμβαση που υιοθετήθηκε στο πλαίσιο του Συμβουλίου της Ευρώπης. Έτσι, δεν υπάρχει αμφισβήτηση πλέον ότι η ΟΔΔΑ ενσωματώνει κανόνες διεθνούς εθιμικού δικαίου που δεσμεύουν τα κράτη.
Το περιεχόμενο της ΟΔΔΑ αποτελείται από ένα Προοίμιο και 30 άρθρα, στα οποία κατοχυρώνονται τόσο ατομικά, πολιτικά, όσο κοινωνικά, οικονομικά και πολιτιστικά δικαιώματα.

Το Προοίμιο περιλαμβάνει αρχές γενικής φύσης που τις συναντούμε ενσωματωμένες σε όλα τα άρθρα της Διακήρυξης, ενώ καθορίζει το σύστημα που θα πρέπει να ακολουθείται για την προστασία των δικαιωμάτων του ανθρώπου, ένα σύστημα που πρέπει να βασίζεται στον κανόνα δικαίου, έτσι ώστε το άτομο να μην υποχρεούται να καταφύγει σε επανάσταση για να αντιμετωπίσει την τυραννία. Περιλαμβάνει επίσης και τις τέσσερις ελευθερίες που διακήρυξε ο Roosevelt, την ελευθερία της γνώμης, την ελευθερία της θρησκείας, της απαλλαγής από την ανάγκη και της απαλλαγής από τον φόβο. Πρωταρχικής σημασίας, το άρθρο 1, ορίζει ότι «όλοι οι άνθρωποι γεννιούνται ελεύθεροι και ίσοι ως προς την αξιοπρέπεια και τα δικαιώματα», … «προικισμένοι με λογική και συνείδηση, κι οφείλουν να ενεργούν μεταξύ τους σε πνεύμα αδελφότητας».

Η ΟΔΔΑ αποτέλεσε για την εποχή της, κείμενο υψίστης ηθικής αξίας, «το κοινό ιδανικό που πρέπει να επιδιώκεται από όλους τους και όλα τα έθνη», όπως η ίδια αυτοπροσδιορίζεται, η διεθνής πράξη που αναβαθμίζει το άτομο και το καθιστά «δέκτη δικαιωμάτων που του αναγνωρίζουν τα κράτη».

Καθήκον όλων μας η συνεχής αναγνώριση του περιεχομένου της κι η προσπάθεια εφαρμογής των διατάξεων της.

Παρασκευή (Παρούλα) Νάσκου-Περράκη
Αφ. Καθηγήτρια Διεθνούς Δικαίου και Διεθνών Οργανισμών, Πανεπιστημίου Μακεδονίας
Διευθύντρια του Ελληνικού Ινστιτούτου για τον ΟΗΕ

Back To Top